پژوهش – تحلیل گفتمان جشنواره کن و اسکار با مطالعه موردی فیلم طعم گیلاس …

با تجربه

بی تجربه

بینش عقلانی

بینش احساسی

کم سواد ولی دانا

با سواد ولی غافل

واقف به ارزشهای زندگی

گریزان از زندگی

از مرگ برای لذت بردن از زندگی گذشته

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.

به مرگ برای فرار از زندگی می شتابد

در انتهای فیلم جایگاه «ما» به دیگری تبدیل میشود زیرا کارگردان پس از طی طریق به یک روشنبینی رسیده که دیگر دنبال مثبت نمایی دیدگاه پیشین خود که دیدگاه روشنفکری بود نیست. حالا وقت آن است که جنبههایی که با تأکید بر مثبت بودنش اصرار داشت از سوی پیرمرد زیر سؤال می رود و نکات منفی آن در مقابل دیدگاه مثبت پیرمرد که جایگاه سلطه را از او سلب کرده، نمایان می شود. کارگردان به عنوان کسی که در حال بازتولید سلطه در فضای تحت سیطرۀ خود که فضای فیلم می باشد، هر کجا که میخواهد اعمال نفوذ کرده و گفتمان خود را غالب می نماید. پس با این دیدگاه که خود را روشنفکر دیروز و فیلسوف امروز به اثبات رسانده، از حد صرفاً بازنماییگر به جایگاه منتقد اجتماعی ارتقا مییابد. او در پس زمینۀ این طی مسیر سلوک خود مسائل اجتماعی دورانش را بازنمایی میکند.
از سه سرنشین، پیرمرد تنها کسی هست که در مورد آزادی در انتخاب مرگ یا زندگی با بدیعی موافق است.
از جمله مسائل دوران: کردها، جنگ، فقر، مهاجرت (هم داخلی و هم خارجی. شخصیتهای مورد گفتگو کارگر سنگتراشی، کارگرها، سرباز، مرد پلاستیک جمع کن و در واقع به جز بدیعی که توضیحی در موردش نیست همه شهرستانی یا افغانی هستند)، آوارگی، بی کاری…
در فیلم طعم گیلاس زن غایب بزرگی است. همین حضور نداشتن زن روی پرده باعث می شود در خودآگاه تماشاگر ظاهر شود و چون از محدودۀ فیلم خارج می شود می تواند در اندیشۀ بیننده بدون هیچ حد و مرزی به جریان درآید. اولین تأثیر این جریان با به وجود آمدن سؤالات حول محور زن است. چرا زن در فیلم به تصویر در نیامده است؟ آیا محدودیت نمایش زن وجود دارد؟ آیا از دید کارگردان زن باعث ناامیدی مرد و عامل خودکشی اوست، برای همین به نمایش در نیامده است؟ پشت نگاه همچین مردی به زندگی آیا زنی پنهان است؟ آیا کارگردان گرایش مردسالارانه دارد که شخصیتهای فیلمش مرد هستند؟…
جدا از این سؤالات که یافتن پاسخ برای آنها موقعیت زن را در دنیای واقعی برای تماشاگران فیلم روشن میکند، به دنبال پاسخ از سوی کارگردان می رود و اگر بینندهای مصاحبۀ کیارستمی را در مورد حضور نداشتن زن در فیلمهایش دیده باشد مطمئن می شود چون او آنطور که می خواهد نمی تواند زن را به تصویر بکشد از نمایش زنها خودداری می کند. همین مسأله باعث می شود موقعیت زن در ایران و محدودیتها و ممنوعیتهای حضور زن در اجتماع مورد توجه قرار گیرد. در این فصل نانوشتۀ فیلم زن «ما» است که با اعمال قدرت «دیگری» که فضای گفتمان جامعه را در دست دارد طرد و از گسترۀ فیلم حذف شده است.
۴-۷-۳ تحلیل گفتمان فیلم جدایی نادر از سیمین
همان طور که قبلاً نیز اشاره شد «این نوع تحلیل، مشکلات اجتماعی را مورد توجّه قرار داده و مفاهیمی چون طبقه، جنسیت، فمنیسم، نژاد، هژمونی، منافع، عدالت، نابرابری و … را بررسی می‌کند (یار محمدی،۵:۱۳۸۳ به نقل از وندایک).»
در این فیلم گفتمانهای متعددی قابل مشاهده است که میتوان فیلم را از منظر هر کدام تحلیل کرد. از جمله: ۱٫ گفتمان سیاسی (گفتمان اصلاح طلبی و اصولگرایی)، ۲٫ گفتمان اجتماعی (سنتی و مدرن) ۳٫ گفتمان طبقاتی (فرادست و فرودست)، ۴٫ گفتمان جنسیت (مردسالاری)، ۵٫ گفتمان دینی.
۴-۷-۳-۱ گفتمان سیاسی فیلم
انتخاب یک خانواده روشنفکر مدرن در مقابل خانوادۀ سنتی و مذهبی از همان ابتدا فیلم را وارد فضای کشمکش دو گفتمان اصلاحطلبی و اصولگرایی می کند. سیمین در واقع نمایندۀ آن بخشی از جمعت روشنفکر با گرایشات اصلاحطلبانه است که بعد از حوداث انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۸ فضای کشور را مناسب زندگی نمیدانستند، لذا یا به اجبار یا به انتخاب خود کشور را ترک کردند و یا می خواهند ترک کنند. نادر نیز نمایندۀ آن بخش دیگر این جمعیت است که معتقدند اگر چه شرایط نابه سامان است ولی باید ماند و مبارزه کرد. نادر با این که به فضای جامعه ایرانی تعلق دارد، اما این فضا را نمی شناسد. مدام سعی دارد با لجبازی فقط در همین موقعیتی که به دست آورده و ایستاده بماند. او نمی داند که در تمام این مدت سیمین چه طور از پدر آلزایمریاش مراقبت می کرده است. او جای هیچ چیز را در خانه نمی داند. اما سیمین، از شناخت است که می خواهد از این جامعه فرار کند. او به شدت احساس غربت دارد. مستقل است و ماجراجو. اوست که می داند ترمه به خاطر جدا نشدن پدر و مادرش در خانه پدری مانده، مستخدم را معرفی کرده و زودتر از نادر باخبر می شود که بچه راضیه سقط شده است. و اوست که آخر سر با راضی کردن دو طرف دعوا قائله را ختم می کند. . اگر نادر از راضیه خانم در خواست قسم خوردن به قرآن را نمی کرد، مسئله به طور کامل حل شده بود. لجبازی نادر با سیمین، درگیری حجت و راضیه را هم به اوج خودش می رساند.
از همان ابتدا بر قانون که یکی از دالهای مهم قطب مثبت فیلم است اجازۀ حضور مستمر داده می شود ولی از آنجایی که در دوران قطب منفی فیلم، قانون از محوریت خارج شده است، لذا در طول فیلم قانون یا دور زده می شود یا در حل مشکلات ناکارآمد معرفی می شود. در ضمن همان سکانس اول فیلم متوجه می شویمg> قانون مراجعینش را درک نمی کند یا حداقل در مورد زنان از این موقعیت برخوردار است. همچنین امر قضا دیگر در حول محوریت مردم قرار ندارد و از موضع بالاتر صحبت می کند. البته این امر قضا از جنبۀ فقهی است که به این جایگاه بالاتر کشیده شده وگرنه قانون مدنی تا آخر فیلم در حاشیه قرار دارد و یا کلاً وجود ندارد. مثل قانونی که از حقوق کارگری حجت یا از حقوق سیمین به عنوان یک زن دفاع کند، وجود ندارد.
قانون در جای جای متن حضور دارد بدون آنکه به واقع بتواند مشکلی را حل کند یا تشخیص به درستی بدهد. فقط حلقه ای که زنجیر پارۀ ارتباط شخصیت های فیلم را به صورت موقت به متصل نگهداشته است. قانون در جایی دور از هر دو طرف نشسته جایی که به نظر خیلی دور از همه است. تا حدی که هر دو طرف هر کدام از دعاوی چه مسئله طلاق چه مشکل سقط جنین و مراجعات دیگر شخصیت ها با اطمینان خاطر نیست. این مورد مطرح شده نیز به دعاوی مردم در مورد رأیهایشان در دوران اعتراضات پس از انقلاب ارجاع داده میشود و قانونی که در آن زمان هم از مردم دور بود یا نتوانست با ایجاد فضای اعتمادسازی مردم را به اطمینان خاطر در مورد نتیجۀ انتخابات برساند.
این موضوع که چه کسی مقصر اصلی است بارها در طول فیلم تکرار می شود. در سکانسی که راضیه به آموزشگاه سیمین می رود تا او را از دادن پول برحذر کند، سیمین در واکنش به حرفهای راضیه که وضعیت نامتعادل شوهرش را توضیح میدهد، می گوید: «شوهر من چه تقصیری دارد؟ بیا ببین زندگی نا چه وضعی شده.» و بعد از آن راضیه تقصیر را به گردن می گیرد. در حالی که از دید تماشاگر او نیز مقصر نیست.
در صحنهای در دادگاه نادر به ترمه قول می دهد که مادرش را برگرداند، ولی وقتی می خواهد دستش را به نشانۀ وفای به قولی که داده است بالا ببرد، دست او که با دستبند به دست سربازی بسته شده، بالا می آید. در واقع از همان صحنه می توان پی برد که نادر حتی اگر بخواهد هم بخاطره بسته شدن ناخواسته به قراردادهای از پیش تعیین شده، نمی تواند به قولش عمل کند. دستبند اشاره به اسارت و نبود آزادی دارد. آزادی که اگرچه به نظر می رسد بخاطر برخورد خود نادر از او سلب شده است، ولی در واقع این رفتارهای اجتماعی راضیه، که نمادی از مذهب است، آزادی را از نادر سلب کرده است. به نظر می رسد آزادی را دین و قرار دادهای اجتماعی مخدوش کردهاند. بنابراین خواسته یا نخواسته در معرض از دست دادن آزادی هستیم. نادر بخاطر شرایطی که سیمین به وجود آورده و رفتارهای خودش، حجت بخاطر نداشتن منطق و کنترل بر رفتارش، راضیه به خاطر اعتقادات و بیمسئولیتی. کارکرد قانون هم این است نه تنها به خاطر جرم ثابت نشده آزادی را از شخصیتها می گیرد، بلکه با کوچکترین لغزش آنها را با مجازات حبس کوتاه مدت که همان سلب آزادی موقتی است تهدید می کند.
رنگ کاشیهای آشپزخانۀ نادر سبز است. فضایی که بیشتر گفتگوها و بحثها در آن شکل میگیرد. در پس زمینۀ شخصیتها هنگام صحبت، رنگ سبز به صراحت به رنگ سبز نماد اصلاحطلبان در انتخابات دورۀ دهم ریاست جمهوری ارجاع مییابد. رنگی که مدتها پوشیدن و استفاده از آن نشان از یک گفتمان مخالف داشتن محسوب میشد. یکی از صحنههای گفتگو در فیلم بین نادر و سیمین در آشپزخانه با پسزمینۀ رنگی سبز صورت میگیرد که نه تنها طولانیترین گفتگوی فیلم بین آنهاست، بلکه بارمعنایی اصلی فیلم را نیز با خود دارد.
نادر منطقی صحبت می‌کند و در تمام مدت حتی زمانیکه عصبانی است سعی می کند از اصولی که باور دارد تخطی نکند. او حتی با سیمین اگرچه در یک ردۀ اجتماعی قرار دارد، ولی رفتار و گفتمان متفاوتی دارد. این گفتگو زمانی صورت میگیرد که سیمین سعی می کند موافقت او را برای دادن پول به حجت و گرفتن رضایت جلب کند، به سیمین می گوید «من تا به خودم ثابت نشه مقصرم، زیر بار نمیرم… من نگران بچهامم. – بچهات می خواد همین جا زندگی کنه. باید همین جا هم باشه یاد بگیره. – چی رو یاد بگیره لج و لجبازی و دعوا رو؟ -نه! یاد بگیره مثل تو ترسو بار نیاد، فردا هر کی دو تا داد کشید سرش، جا بزنه… اونم فهمیده پیش کی باید داد و هوار کنه. چرا پیش من نمیاد تهدید کنه؟ – آره من ترسوام!» نادر به طرف در می رود و آن را می بندد. انگار حقیقتی در مورد سیمین را که می داند با حضور خود سیمین، برای بیننده فاش می کند. – ببین تو می دونی مشکلت چیه؟ هر وقت هر مشکلی پیدا کردی تو زندگی، جای اینکه وایسی مشکلت رو حل کنی یا فرار کردی ازش یا دستات رو بردی بالا تسلیم شدی.» سیمین که با همان ویژگی مورد نظر نادر، انگار کاملا دستهایش ار بالا برده است و فقط در جواب می گوید «درسته، درسته.» نادر که از ابتدای فیلم همیشه خود را حق به جانب می دانسته و به تماشاگر نیز معرفی کرده است، برای سؤال بی جواب ماندهای که قاضی در ابتدای فیلم از سیمین پرسیده بود هم، جوابی با دیدگاه شخصی خود ارائه می دهد. «ببین تو یه کلمه به من بگو واسه چی می خوای از این مملکت بری، ها؟ می ترسی وایسی! و سیمین هم به بیننده یادآوری می کند شجاعت او در اداره بی کم کاست زندگی قابل مشاهده است. اگر او نه ایستاده و نجیگیده پس چطور زندگی تا به اینجا با مدیریت او به خوبی پیش آمده است. سیمین مثل نادر صبح نرفته سر کار و بعد از ظهر برگردد همه چیز مهیا باشد تا حدی که حتی جای وسایل خانه را نداند. او نزدیکتر از نادر، که حتی در محل کارش هم از پشت شیشه با مردم اطرافش در ارتباط است، با مردم در ارتباط بوده و حقیقت آنچه در جامعه رخ می دهد را،
درک کرده است. آیا می توان درگیر روابط پیچیده انسانی شد ولی نجنگید؟ لذا با ظرافت در اشاره ضمنی می گوید –ببخشید یه هفته نبودم نتونستی خونه رو اداره کنی. – من نتونستم دیگه مسئولشم خودمم…» در این تقابل نقطه های پنهان شخصیت سیمین و نادر آشکارتر می شود.
پس از انتخابات به نوعی اختلاف بین اصلاح طلبان به وجود آمد. دستهای که از آرمانهای اولیه بریده بودند و ترجیح دادن از کشور خارج شوند و گفتمان اصلاح طلبی را در چیزی جز اصلاح شرایط نمی دیدند لذا ماندن به طریق پیشین را برگزیدند. نادر نمایندۀ گفتمان آن بخش از اصلاحطلبی است که ماندن و با شرایط روبرو شدن را اصل اصلاحات می دانستند. ولی سیمین نماینده دسته اول می باشد.

متوقع متواضع
خونسرد جوشی و مضطرب
برای حمایت از خانواده دروغ می گوید
برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

برای حمایت از خانواده پنهانکاری می کند

با استدلال دروغ می گوید

به دلیل ترس از عقوبت، دروغ نمی گوید

قانون در مسیر خواست اوست

قانون به ضرر اوست

دیالوگ‌های شهاب حسینی نه از نظر آدم فقیر، بلکه از نظر کسی که تحقیر شده است، بیننده را تحت تأثیر قرار می دهد. در صحنهای از فیلم در دادگاه نادر می‌گوید معلم را نیاورید برای بچه‌ام بد می‌شود. شهاب حسینی می‌گوید «فقط بچه‌های شما آدم هستند، بچه‌های ما توله‌سگند؟ جای دیگری حجت می‌گوید «چرا فکر می‌کنید ما مثل حیوون می‌زنیم توسر همدیگه؟! والله به خدا ما هم آدمیم.» حرف‌های او مدام حول اهراز هویت انسانی‌اش می‌گردد، نه مسالۀ پول. او آدمی است که در این جامعه تحقیر شده و دردش بیشتر این است، تا اینکه چهارتا طلب‌کار دارد. سیمین وقتی با اعظم خانم سر پول توافق می‌کند، حجت اولین جمله‌ای که می‌گوید این است که «چرا فکر می‌کنید من دارم برای پول می‌روم دادگاه…»
شخصیت ها نتیجه شکل گیری در یک بستر اجتماعی خاص هستند. انسان در آثار فرهادی موجود مختاری است که در دایره اجتماعی که در آن زندگی می کند، قادر به حرکت و کنش است.
افراد بنا بر تفسیری که از خود، جهان اطراف و دیگران دارند دست به کنش می زنند و این تفسیر، خود از نظام های ارزشی آنها نشأت می گیرد؛ نظام های ارزشیای که هم شخصی هست و هم اجتماعی.
۴-۷-۳-۴ گفتمان جنسیت
در تمام طول این فیلم، زن به عنوان فردی مشارکتجو در گفتمان مفصلبندی میشود که نظام معنایی خاصی را شکل میدهد. سیمین و راضیه اگر چه هر کدام متعلق به فضای گفتمانی متفاوت هستند، ولی در نهایت آنچه آنها را بیشتر از همسرانشان به هم نزدیک میکند، تعلق آنها به گفتمانی که به نظر میرسد فراتر از گفتمان سیاسی و طبقۀ اجتماعی است، و آن گفتمان جنسیت می باشد. آنچه دایرۀ زن بودن دور آنها کشیده نه فراموش شدنی است و نه رها شدنی. راضیه با وجود تمام فداکاری، با وضعیت حاملگی کار کردن، با نداری ساختن، تحقیر شدن… نهایتاً مغلوب قرار دادهای اجتماعی است که او را مجبور به پنهانکاری یا دروغ میکند. او بیشتر از آنکه در مقابل این قرار دادها هم کم بیاورد در مقابل گفتمان مردسالاری شکست می خورد، که یا او را با تهمت دزدی بیرون از در هل می دهد و در درون در بهترین حالت با خودزنی باعث عذابی دردناکتر از درد جسمی، زخمهای روحیاش می شود. آیا اگر جای راضیه حجت بود نادر به خودش جرأت می داد به او تهمت دزدی بزند، حقش را ندهد و یا زورش می رسید او را از پلهها پرت کند. در فیلم این مسأله که راضیه بچهاش را قبل از افتادن از دست داده بود یا بعد از آن، این حقیقت را که با او برخورد فیزیکی شده و عزت نفساش لگدمال شده، را تحت تأثیر خود قرار داده است. همین مورد نشان میدهد گفتمان مقابل زن چقدر قویتر از اوست. سیمین نیز اگر از ظاهر و لباس و خانۀ شوهرش چشم پوشی کنی، چیزی جدای از راضیه نیست. او نیز با وجود تمام فداکاری و کار در بیرون و داخل خانه نتوانسته آنقدر برای مرد زندگیش ارزشمند باشد که به قول خودش بعد چهارده سال زندگی یک کلمه بهش بگوید، نرو! او نیز هم آزار فیزیکی می بیند هم رنجهای روحیای که حاصل دیده نشدن است. همانطور که خود او خطاب به مردان باربر میگوید او حرفهای آنها را نمیفهمد. حرفهایی که پشت آن نه انصاف است و نه منطق، تحکم مردسالارانهای است موقعیت را به نفع آنها تغییر میدهد. دنیا از همان دریچهای که به راضیه مینگرد به او هم نگاه میکند.

مرد «ما» زن «دیگران»
آسیب می زند آسیب می بیند
در هر حال حرفش را به کرسی مینشاند حرف زور به او تحمیل می شود
برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.

موقعیت نادر به عنوان مرد در تضاد با موقعیت ترمه به عنوان دختر
سمیه دختر خانواده کم بضاعت/ ترمه دختر خانوادهای نسبتاً مرفه
دستههای پول / بدهکاری حجت

شوهر راضیه قبول می کند برای کار برود
شوهر راضیه دچار بحران اقتصادی است

همه نگاهم می کنند/ طرز تلقی خاص از کارهایی که زنها نباید انجام دهند.
عیب نداره، بذار نگاه کنند/ بی توجهی به قرار دادهای اجتماعی
راضیه کار کردنش را از شوهرش پنهان کرده است/ فداکاری زنان و مردسالاری او هم مثل پدر من/ احترام به بزرگسالان
خانواده تشریف ندارند ارجاع به نوع خاصی از بکار بردن کلمات که در گذشته معمول بوده است. مثلا به جای زن یا همسر کلمه منزل یا خانواده به کار می رفت

کلمه متعبد که معادل عبادت کننده و شکر گزار است ناخواسته در ذهن به راضیه خانم ارجاع داده میشود. که با وجود تمام مشکلات بر ایمان خود پایبند است و تلاش او به انجام کارها به طریق شرعی نشان می دهد او همواره شاکر خداوند است. این کلمهای است که ترمه هم آن را می شناسد، چون به نظر می رسد او نیز با این منش بیگانه نیست چنانکه در ادامه نماز خواندن پدر بزرگ مادریش را میبینیم. نام ترمه از ترمه دوزی که بیشتر هنری خاص مناطق بیابانی ایران است گرفته شدهاست، ولی بیگانگی ترمه دختر فیلم، با کلمۀ بادیه که نمیداند به معنی بیابان است، اشاره دارد به بریدن این هنر از ریشهها و از سویی در تلاطم بودن زندگی ترمه و در حال از دست رفتن ترمه در زندگی پدر و مادرش، با کمرنگ شدن این هنر در ایران به دلیل بی توجهی، همسویی دارد.
راضیه پس از ورود به خانه اولین کاری که انجام میدهد، کشیدن پردههای خانه است. چندین پرده از نماهای مختلف کشیده میشود و سپس او مشغول به کار میشود. آشغالها را جمع می کند تا بیرون ببرد. سمیه از مادر میخواهد این کار را به او بسپارد. راضیه که به نظر خسته و دستتنهاستاز روی ناچاری قبول میکند. ولی دختر با کشیدن کیسۀ آشغال بر پلهها باعث پاره شدن و ریختن آشغالها می شود. بعد از آن دست کثیفش را به لباسش می کشد و راضیه برای عوض کردن لباس دخترش در حالی که به او میگوید: – حالا از کدوم گوری برای تو لباس باورم …
درنمای بعد در حالی که پلها را تمیز میکند متوجه غفلت خود و خروج پدر نادر از خانه می شود. با عجله چادر سر کرده و سراسیمه از پلهها به پایین میدود. سمیه مادر را با نگاه از بالکن خانه دنبال میکند در خیابان در حال دویدن است. راضیه را میان ماشینها می بینیم که پدر نادر را کنار روزنامه فروشی میبیند. وقتی پیرمرد میخواهد از خیابان رد شود راضیه به طرف او میرود.

هرمنوتیک معنایی یا ضمنی نمادین کنشی فرهنگی یا ارجاعی
کلی چرا راضیه بعد از ورود پردهها را می کشد؟
آیا راضیه با آنکه حامله است می تواند از پدر نادر نگهداری کند؟
چرا وقتی نادر در می زند راضیه در را باز نمی کند؟
راضیه کچا رفته؟ آیا او پول داخل کشو را برداشته است؟
کشیدن پردهها/ محدود کردن خود با باورهای شخصی
دیش ماهواره/ نادیده گرفتن قوانین جزایی
فوتبال دستی / شادی و نشاط
پخش موسیقی سنتی در ماشین نادر/ علاقه به فرهنگ اصیل ایرانی
نادر وقتی کیف سمیه را می گردد از دخترش می خواهد به آشپزخانه برود/ نمی خواهد دخترش شاهد عمل ناشایست از سوی او باشد
پدر با برهنه و با لباس زیر در بیرون/ راضیه نه تنها لباس بلند و روسری دارد چادر هم سر می کند.
بازی فوتبال و ای ولله ای و الله گفتن ترمه/ قانون ممنوعیت زنها برای دیدن فوتبال در ورزشگاه