(ازرقی، ۱۳۳۶: ۳)
در بیت زیر زلف به مشک ناب تشبیه شد و روی به آفتاب. در این جا هم هر دو طرف تشبیه مفردند:
• زلف چو مشک ناب تو را بنده مشک ناب روی چو آفتاب تو را چاکر آفتاب
(همان: ۴)
همچنین در ابیات زیر از ازرقی هروی تشبیه از نوع مفرد به مفرد وجود دارد:
• غلام آن لب چون گوهر بدخشانم به دست صنع نهاده درو سی و دو گهر
(همان: ۲۳)
• با حلم او زمینِ گران چون هوا سبک با طبع او هوای سبک چون زمین گران
(همان: ۶۷)
• دوش تا روزِ فراخ آن صنم تنگ دهان رخ چون لاله همی داشت ز می لاله ستان
(همان: ۶۸)
• ذکای طبع تو گویی که لوح محفوظ است که ذره ای نبود جای، اندرو نسیان
(همان: ۷۱)
• برگ او بر خاکِ ریزان چون بلورین یاسمن
شاخ او در باد بازان چون عقیقین خیزران
(همان: ۷۹)
• گر آسمان زِ میغ بپوشید باک نیست کز آبِ چشمِ ابر، زمین شد چو آسمان
(همان: ۸۱)
ابیاتی در رابطه با این صنعت در دیوان ازرقی وجود دارد که شماره های این ابیات در ذیل آمده است:
۵-۸-۹۲-۱۲۵-۱۳۶-۱۴۵-۱۴۸-۲۳۷-۲۵۳-۲۷۵-۲۷۶-۲۸۳-۲۹۲-۲۹۴-۳۰۶-۳۲۷-۳۲۹-۳۵۷-۳۷۴-۳۷۹-۳۸۸-۴۰۰-۴۰۳-۴۸۱-۵۱۳-۵۲۰-۵۳۲-۵۳۴-۵۷۸-۵۸۰-۶۵۵-۶۷۹-۶۵۷-۶۹۴-۷۱۵-۷۲۶-۷۶۸-۷۷۱-۷۷۷-۷۸۴-۸۳۷-۹۷۷-۹۸۹-۹۹۰-۹۹۱-۹۹۷-۱۰۳۳-۱۱۴۳-۱۱۶۱-۱۱۶۶-۱۲۱۶-۱۳۲۰-۱۶۲۳-۱۶۲۷-۱۶۴۱-۱۶۵۱-۱۶۶۹-۱۶۷۱-۱۶۷۶-۱۷۳۱-۱۷۳۵-۱۷۸۱-۱۸۳۵-۱۸۳۸-۱۸۶۷-۱۳۶۰-۱۳۷۴-۱۳۷۵-۱۳۸۸-۱۴۱۸-۱۵۵۱-۱۵۶۲-۱۵۹۳-۱۶۰۹-۱۸۸۴-۱۹۰۵-۱۹۲۴-۱۹۳۵-۱۹۳۹-۱۹۴۶-۱۹۴۷-۱۹۵۷-۱۹۶۳-۱۹۶۴-۱۹۶۹-۱۹۸۸-۲۰۰۱-۲۰۱۶-۲۰۲۴-۲۰۳۵-۲۰۴۴-۲۰۸۱-۲۰۸۲-۲۱۰۱-۲۱۱۷-۲۱۱۸-۲۱۲۳-۲۱۲۵-۲۱۲۸-۲۱۳۴-۲۱۴۶-۲۱۵۳-۲۱۵۴-۲۱۵۶-۲۱۷۹-۲۱۸۷-۲۲۲۸-۲۲۳۹-۲۲۴۱-۲۲۵۰-۲۲۶۲-۲۲۷۱-۲۲۷۲-۲۲۸۶-۲۲۹۶-۲۳۱۵-۲۳۲۵-۲۳۲۹-۲۳۳۱-۲۳۳۴-۲۳۴۱-۲۳۴۵-۲۳۵۱-۲۳۵۷-۲۳۷۴-۲۳۸۳-۲۳۸۶-۲۳۹۶-۲۴۰۴-۲۴۱۴-۲۴۱۵-۲۴۲۳-۲۴۴۲-۲۴۴۹-۲۴۶۸-۲۴۷۹-۲۵۰۲
۵-۱-۲-۲- تشبیه مفرد به مرکب:
«یعنی تصور و تصویر یک هیئت و یک چیز به هیئت متنزع از چند جزء». (شمیسا ۱۳۷۹ : ۴۰)
«آن است که یک طرف تشبیه مُفرد و طرف دیگر ان مرکب باشد. یعنی مشبه مُفرد است و مشبه به مرکب است». (همایی ، ۱۳۸۴، ۲۳۴).
در بیت زیر از خاقانی:
• چون ژاله وصبا و شباهنگ همچنین معزول روز باش وعمل ران صبحگاه
(خاقانی، ۱۳۸۵ : ۳۷۵)
مشبّه محذوف «تو» که یک هیئت است به چند هیئت «ژاله و صبا و شباهنگ» که مشبهٌ به می باشند تشبیه شده است.
در مصراع اولِ بیتِ زیر مشبه یعنی برگ مفرد است که به مشبّهٌ به مرکب یعنی دینار زر اندود شده تشبیه شده و در مصراع دوم آب مشبه مفرد است که به مشبّهٌ به مرکب یعنی سوهان سیم اندود مانند شده است:
۵-۱-۲-۳- تشبیه مرکب به مرکب:
«آن است که دو طرف تشبیه دو چیز یا بیشتر باشد». (همایی، ۱۳۷۷: ۲۳۴).
و شمیسا می گوید: «آن است که مشبّه و مشبّهً به آن هر دو هیأتی مرکب از چند صورت ذهنی باشد».(شمیسا، ۱۳۷۹: ۴۰).
حافظ آورده است :
• در خم زلف تو آن خال سیه دانی چیست
نقطه دوده که در حلقه ی جیم افتاده است
خال سیاهی که گیسوی خمیده، دور آن را گرفته است «مشبه» مانند نقطه ی سیاهی که در گرد حرف «ج» است «مشبه به » .
هر دو رکن یعنی مشبه و مشبهٌ به ، از دو یا چند چیز آمیخته شده اند که هر دو تشبیه مرکب هستند.
همچنین آورده است :
• ماه خورشید نمایش ز پس پرده ی زلف آفتابی است که در پیش، سحابی دارد
باز «چهره ی محبوب شاعر که گیسوان سیاه مقداری از آن را پوشانده« مشبه است، «به آفتابی می ماند که در پس ابر مانده است «مشبه به » در تشبیه مرکب هستند.
در بیت زیر، ابر سیاه رنگ و پیچ در پیچ بهاری به مار افعی مانند شده که دهانش پر از آتش می باشد. چون دو طرف تشبیه از دو تصویر ذهنی تشکیل شده اند بنابراین تشبیه ما از نوع مرکب به مرکب می باشد:
• بهاری ابر سیه فام تند و پیچنده به مار افعی ماند دهان پر آتش و آب
(ازرقی، ۱۳۳۶: ۳)
شاعر در بیت زیر، بیرون آمدن سرِ تیغِ ممدوح را از نیام، به طلوع خورشید از سمت مشرق تشبیه کرده است و تشبیه مرکب به مرکب ساخته است:
• چون تیغ نصرت تو برآرد سر از نیام گویی همی برآید از خاور آفتاب
(همان: ۵)
همچنین در ابیات زیر از ازرقی هروی تشبیه مرکب به مرکب دیده می شود:
• ناشسته روی و تیره نشینم به پیش او پر خشم ازو چو کودک بد فهم از اوستاد
(همان: ۸)
• دشت طوطی رنگ و یاد لعبت شکر فشان
عاشقان را در حدیث آرد چو طوطی را شکر
(همان: ۱۴)
• زحل چو ناوک بیجاده رنگ با سوفار فرو نشسته بروی کبود فام سپر
(همان: ۱۶)
• دریده پیرهن سبز غنچه بر گل زرد چنانکه طوطی بر زعفران زند منقار
(همان: ۳۰)
• محتاج بزرگان به تو چون دهر به خورشید ممتاز کریمان به تو چون کِشت به باران
(همان: ۶۸)
ابیاتی در رابطه با این صنعت در دیوان ازرقی وجود دارد که شماره های این ابیات در ذیل آمده است:
۱۱۳-۱۳۸-۱۷۱-۱۸۹-۲۶۸-۵۰۵-۵۳۱-۵۳۸-۶۷۸-۷۶۵-۷۷۴-۷۷۶-۸۶۰-۹۱۷-۹۷۲-۱۰۴۶-۱۱۰۱-۱۱۵۳-۱۲۱۷-۱۲۷۳-۱۶۳۲-۱۶۴۶-۱۶۵۸-۱۶۷۰-۱۶۹۹-۱۷۹۰-۱۸۴۰-۱۸۴۱-۱۸۴۲-۱۴۲۶-۱۵۵۶-۱۵۵۴-۱۵۶۵-۱۵۸۰-۱۶۰۳-۱۸۸۷-۱۸۹۲-۱۹۰۴-۱۹۰۹-۱۹۱۰-۱۹۱۱-۱۹۱۳-۱۹۴۵-۱۹۴۸-۱۹۵۱-۱۹۵۲-۱۹۵۳-۱۹۶۰-۱۹۶۱-۱۹۶۲-۱۹۶۴-۱۹۸۴-۲۰۰۹-۲۰۱۰-۲۰۱۷-۲۰۳۶-۲۰۷۶-۲۰۹۹-۲۱۳۶-۲۱۷۵-۲۱۹۳-۲۱۹۴-۲۱۹۶-۲۱۹۸-۲۲۱۲-۲۲۱۷-۲۲۳۱-۲۲۳۳-۲۴۶۶-۲۵۶۸
۵-۱-۳- اَنواع تشبیه به اعتبار تعدد طرفین
۵-۱-۳-۱- تشبیه ملفوف:
میرجلال الدین کزازی در تعریف تشبیه ملفوف آورده است:
«آن است که تشبیه ها آنچنان در سخن آورده شوند که مانندگان در گروهی، و مانستگان در گروهی دیگر جای گرفته باشند».(کزازی،۱۳۶۸ : ۸۰)
اما استاد علامه جلال الدین همایی در صفحه ی ۲۳۸ کتاب فنون بلاغت و صناعات ادبی در تعریف تشبیه ملفوف آورده است:
«آن است که چند مشبّه و چند مشبّهً به بیاورند، بدین ترتیب که اوّل همه ی مشبّه ها و بعد از آن همه ی مشبّهً به ها را ذکر کنند».(همایی، ۱۳۸۴: ۲۳۸)
حافظ آورده است :
• زروی دوست دل دشمنان چه در یابد چراغ مرده کجا شمع آفتاب کجا
در این بیت ، روی دوست و دل دشمنان مشبه هستند و چراغ مرده و شمع آفتاب مشبه به هستند که لف و نشر مشوش اند.

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *