چند سال از دورهی جوانی خود را در شهرهای بلخ، سرخس، هرات و نیشابورگذراند. هنگام سکونت در بلخ، به حج مشرف شد. بعد از بازگشت از سفر مکه، مدتی در بلخ بهسربرد. از آنجا به سرخس، مرو و نیشابور رفت. هرجا چندی در سایهی تعهّد و نیکوداشت بزرگان علم و روسای محل بهسربرد تا در حدود سال ۵۱۸ ه. ق به غزنین بازگشت.
او در آغاز مدیحهسرایی است، که گاهی سخنان هزل آمیز دارد و از راه مدح روزگار میگذراند. بعد از مدح فاصله گرفت و دل به لذت عقلی مشغول کرد تا به حدی غنی گشت که مواصلت شاهان را ننگ شمرد.

«من نه مرد زن و زر و جاهم به خدا گر کنم و گر خواهم
ور تو تاجی دهی ز احسانم به سر تو که تاج نستانم»

آثار او: ۱- حدیقهالحقیقه ۲- طریق التحقیق ۳- سیرالعباد ۴- دیوان قصاید و غزلیات و کتبی چون عقلنامه، کارنامهی بلخ، عشقنامه و یک رسالهی نثر به او منسوب است.
سلاطین معاصر او: ۱- سلطان علاءالدوله مسعود بن ابراهیم بن مسعود غزنوی (۴۹۲ تا ۵۰۸ ه. ق) ۲- یمینالدوله بهرامشاه بن مسعود بن ابراهیم غزنوی (۵۱۱ تا ۵۵۲ ه. ق)
۳- سلطان سنجر بن ملکشاه سلجوقی (۵۱۱ تا ۵۵۲ ه. ق) ۴- ایرانشاه بن تورانشاه بن قاورد از سلاجقهی کرمان (۴۹۰ تا ۴۹۴ ه. ق) ۵- سلطان ابراهیم بن مسعود غزنوی (۴۵۰ تا ۴۹۲ ه. ق)
شعرای معاصر او: مسعودسعدسلمان، عثمانمختاری (بین او و سنایی رابطهی مودّت بودهاست.)، سیّدحسنغزنوی، معزی (که سنایی برای او مرثیه گفتهاست.)، انوری و سوزنی (سنایی را تعریضاً و تصریحاً هجا کردهاند.)
وفات او: جامی در نفحاتالانس سال وفات او را ۵۲۵ ه. ق میداند. این سخن باطل است، چون طریقالتحقیق را ۵۲۸ ه. ق سرودهاست. «پانصد و بیست و هشت و آخر سال/ بود کاین نظم نغز یافت کمال». نیز برای معزی متوفی به سال ۵۴۲ ه. ق مرثیهای سرودهاست. اصلح اقوال، تاریخ وفات او را ۵۴۵ ه. ق در غزنه میدانند. مقبرهی او در آنجا باقی و زیارتگاه صاحبدلان است.
بنا به روایت مقدمهی دیوانش براساس ضبط نسخه قدیمی موزه کابل، در شب یکشنبه یازدهم شعبان سال ۵۲۹ ه. ق در خانهی عایشهی نیکو در محلهی نوآباد غزنین زندگی را بدرود گفت و ظاهراً بیماری او چندان طولانی نبودهاست، زیرا وی تا یک روز قبل از فوت خویش سرگرم تهیهی و تنظیم کتاب و تقدیم آن به بهرامشاه بود. روز قبل از فوتش تب کرد و روز بعد درگذشت. آرامگاه او در گوشهی شمالغربی شهر غزنه موجود است.
از اوست:

تا ما به سر کوی تو آرام گرفتیم اندر صف دل سوختگان نام گرفتیم
در آتش تیمار تو تا سوخته گشتیم در کنج خرابات می خام گرفتیم
از مدرسه و صومعه کردیم کناره
برای دانلود فایل متن کامل پایان نامه به سایت 40y.ir مراجعه نمایید.