علامه طباطبایی

همسران پیامبر نازل گشته است.۱۰۱
ولی بسیار قابل توجه است ایشان بعد از این مطلب حدود بیست روایت نقل می‌کند که در همه آنها اهل بیت را آل الرسول می‌دانند یعنی علی ( و فاطمه ( و حسنین ( را می‌آورد، اما ابن کثیر برای رهایی از اینکه شأن نزول آیه را به طور خاص در شأن اهل بیت ( بیاورد با این قید که شأن نزول آیه عمومیت دارد یعنی هم شامل همسران پیامبر (و هم شامل اهل کساء می‌شود، از موضوع خارج می‌شود.۱۰۲ ما برای نمونه به چند روایت اشاره می‌کنیم:
قال الأمام احمد: حدثنا عفّان، حدثنا حمّاد، أخبرنا علیُّ بن زید، عن انس بن مالک (قال: اِنّ رسول الله ( کان یمرُّ بباب فاطمه ستَّه أشهر إذا خرج إلی الصلاه الفجر، یقول: الصلاه یا اهل البیت، “انّما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهّرَکم تطهیرا.
در این حدیث به نقل از انس ابن مالک می‌گوید، پیامبر(، شش ماه در هنگام نماز صبح از درب خانه فاطمه( می‌گذشت و ندا می‌کرد: یا اهل بیت وقت نماز است و آیه إنّما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت را تلاوت می‌فرمود.۱۰۳
همچنین از امّ سلمه نقل می‌کند که این آیه در منزلش نازل شد و می‌گفت: من به سر درب خانه ایستاده بودم و گفتم: یا رسول الله(، آیا من از اهل بیت هستم؟ پیامبر فرمود: تو به راه خیر هستی و تو از همسران پیامبر هستی سپس ام سلمه گفت: در این حال در بیت پیامبر خود ایشان و علی ( و فاطمه( و حسن و حسین( بودند.۱۰۴
در حدیث دیگری که ابن جُریر از سلسله سند خود نقل می‌کند که پیامبر اکرم(فرمود: “این آیه در شأن پنج نفر نازل گشت: خودم و علی و فاطمه و حسن و حسین ( سپس آیه را تلاوت فرمود: “إنّما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهّرکم تطهیرا”۱۰۵
از روایاتی که ابن کثیر در تفسیر خود آورده که همگی از روایات اهل سنت هستند خود سند محکمی برای شأن نزول آیه و فضیلت اهل بیت پیامبر ( است و هرچند این روایات را جهت عموم شأن نزول آیه می‌داند ولی با توجه به اینکه فقط یک حدیث در شأن همسران پیغمبر نقل می‌کند و این در حالی است که حدود بیست روایت در شأن اهل بیت عصمت و طهارت ( آورد و این مطلب برای هر خواننده‌ای واضح و مبرهن است.

نظر آلوسی در روح المعانی
شهاب الدین آلوسی در ذیل تفسیر آیه ۳۲ احزاب ابتدا به معناشناسی واژه‌ها می‌پردازد و در معنای “ال” در البیت می‌گوید که الف و لام عهد است سپس قولی را نقل می‌کند که مراد از اهل بیت، منزل مسکونی که معمولاً از گِل و چوب ساخته می‌شد نه نزدیکی فامیلی و نسب سپس نتیجه‌گیری می‌کند که مراد از اهل بیت یعنی منازل همسران پیامبر گرامی اسلام ( می‌باشد و طهارت را به معنای پاکی از گناه قلمداد می‌کند و برای تأکید گفته خویش روایات مختلفی را می‌آورد که حکایت از این دارد که شأن نزول آیه همسران پیامبر می‌باشند.۱۰۶
سپس به یک اشکال اشاره می کند که می‌گوید زنان پیامبر جمع هستند و بایستی اهل البیت را جمع می‌آورد؟ و پاسخ می‌گوید زیرا خانه‌های همسران پیامبر که پاک هستند به اعتبار اضافه به خانه پیغمبر یک منزل محسوب می‌گردد.۱۰۷
بعد از آن روایاتی که شأن آیه را اصحاب الکساء می‌دانند را آورده است ولی در نتیجه‌گیری و جمع‌بندی آن می‌گوید آیه مشمولیت دارد و معنای عامی از آن قابل برداشت است. سپس می‌افزاید: آیه شریفه بر عصمت اهل بیت پیامبر اکرم ( چه آنان که زمان نزول آیه بوده‌ یا نبوده‌اند، دلالت ندارد و حقّی بر حفظ اهل بیت ( از گناه (چنانکه اهل سنت می‌گویند) دلالت نمی‌کند؛ زیرا آنچه از معنا و مفهوم وارد بر ذهن از ظاهر آیه کریمه بدست می‌آید و جمله “لیذهب” در مقام علت از امر و نهی آن را می‌طلبد آن است که خداوند متعال، اهل بیت ( را به یک دسته از کارها امر و نهی فرموده است و به دنبال آن اراده و خواسته تا آنان را از هر پلیدی دور و پاک از گناه گرداند و در این امر و نهی الهی و زدودن پلیدی و حصول پاکی برای اهل بیت ( مصلحتی است که آزمایش و تکلیف کردن آن بزرگواران مقصود الهی نبوده است. پس این امر و نهی به دنبالش طهارت و قداست اهل بیت ( به مفهوم شرط مستفاد از عبارت شریفه باز می‌گردد و گویا عبارت چنین بوده است: خداوند با امر و نهی شما اهل بیت ( اراده کرده است تا هر پلیدی را از شما بزداید و پاکتان سازد پس اگر از نهی الهی بپرهیزند و امرش را فرمان برند، پلیدی از بین رفته و پاکی به وجود می‌آید. اما تحقق این شرط (عمل به امر و نهی) به دلیل آن که غیر اختیاری است ثابت و معلوم نیست و چیزی که ثابت و روشن نباشد، متعلق به اراده الهی قرار نمی‌گیرد.۱۰۸

نقد سخن آلوسی
تفسیر آیه قرآن کریم دارای قواعدی است که طبق آن پیام آیه دریافت و مشخص می‌شود و همچنین توجه به نظریه لغت دانان و ادیبان زبان عرب و منطق دریافت تفسیر قرآن براساس آن از لوازمات بسیار مهم شمرده می‌شود.۱۰۹
از آلوسی مفسر اهل سنت باید پرسید که واژه إنّما که در ابتدای آیه آمده است دلالت بر حصر دارد یا شرط؟ به طور مسلم طبق قواعد ادبیات عرب پاسخ می‌دهد که دلالت بر حصر دارد؛ ولی ایشان در آیه، “إنّما” را در مقام بیان شرط و جواب آن تصور کرده است و علاوه بر آن “اگر کلام وحی دلالت و بیانگر شرط و جواب آن شرط و جواب، دستوری عمومی برای همه مکلفین شمرده می‌شود و این دستور تشریحی و الهی مختص به افراد خاص نمی‌گردد. این مطلب به طور دقیق با معنای مستفاد از لفظ “إنّما” ناسازگار است در نتیجه یا باید پذیرفت که آیه کریمه دلالت بر معنای حصر امتیاز عصمت برای افرا
د خاص از اهل بیت ( دارد چنانکه از لفظ “إنّما” جز این فهمیده نمی‌شود و این موضوع با تعریف اراده تکوینی موافقت می‌کند یا آیه کریمه را طبق روش آلوسی در مقام شرط و جواب تصور کرد و این برداشت هر چند با اراده تشریعی، الهی همراه است ولی با معنای ظاهر از انّما منافات دارد.۱۱۰
که قطعاً معنای اول که واژه انّما دلالت بر حصر داشته و قرینه و نشانه‌ای قوی به دریافت اراده تکوینی از عبارت “یریدالله” دارد.

ب) تبیین آیه از دیدگاه مفسرین شیعه
نظر علامه حویزی در نورالثقلین
ایشان حدود ۲۴ روایت در ذیل آیه شریفه که در این روایات ضمن معناشناسی واژه‌های “رجس” و “تطهیر” به شأن نزول آیه که در حق اهل بیت ( نازل شده، اشاره می‌کند و همین معنا را در نقل روایات دنبال می‌کند۱۱۱، ما به چند روایت در ذیل این آیه شریفه نقل می‌کنیم.
در عیون اخبار الرضا در باب نشسته علمی مأمون، امام رضا ( درباره فرق بین امت و عترت روایتی طولانی آورده است که در فرازی از آن آمده است که مأمون گفت: عترت طاهره، چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: همانان که خداوند در کتاب خود این گونه توصیفشان کرده است “إنّما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهّرکم تطهیرا”. آنان همان کسانی هستند که پیامبر( درباره ایشان فرموده است: من دو چیز گران بها را در میان شما می‌گزارم؛ کتاب خدا و عترتم که اهل بیتم هستند آن دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا آنکه در کنار حوض کوثر بر من وارد شوند، پس ای مردم مشاهده کنید بعد از من چطور با آنها مواجهه می‌شود، ای مردم، به آنان چیزی نیاموزید زیرا آنان از شما دانشمندترند.۱۱۲
در کتاب خصال در احتجاج حضرت علی ( بر ابوبکر آمده است که فرمود: تو را به خدا سوگند می‌دهم، آیه تطهیر از آلودگی درباره من و خانواده‌ام و فرزندانم نازل شد، یا برای تو و خاندان تو؟ ابوبکر گفت: بلکه برای تو و خاندان تو؛ امام فرمود: تو رابه خدا سوگند می‌دهم در روز اجتماع کساء، پیامبر ( برای من و خانواده و فرزندان من دعا کرد و فرمود: “یا رب هولاء اهل بیتی فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا” اینان خاندان منند و از آتش دورشان دار یا برای تو؟
ابوبکر گفت: البته برای تو و خانواده تو.۱۱۳
که البته این حدیث طولانی است و ما به اختصار از کتاب شریف خصال آوردیم.
در اصول کافی، محمدبن علی از امام صادق ( روایت کرده است که در تفسیر قول خدای عزّوجل “إنّما یریدالله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا” فرمود: مقصود ائمه ( و ولایت آنان است، هر که به آن درآید، در خانه پیامبر ( گام نهاده است.۱۱۴
علامه حویزی با نقل این تعداد روایات، آیه را در شأن اهل بیت کساء می‌داند و آنها را معصوم از هر لغزش و خطا می‌داند.
نظر علامه بحرانی در البرهان
ایشان به دلیل اهمیت این آیه در اثبات عصمت اهل بیت ( و همچنین منقبت و فضیلت آنها در وجود مقدس آنها، حدود شصت و چهار روایت مفصل در تأیید این مطلب در ذیل آیه آورده است.۱۱۵
ما در اینجا به روایات مختصری که ایشان در ذیل روایت آورده است اشاره می‌کنیم:
علی بن حسان واسطی، از عمویش عبدالرحمن بن کثیر نقل کرده که وی گفت: محضر ابا عبدالله ( عرضه داشتم: مقصود خداوند از این آیه چیست؟
“خداوند می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد”
حضرت فرمودند: “این آیه در شأن نبی مکرم اسلام ( و امیرالمؤمنین و حسن و حسین و فاطمه( نازل شده است، پس از آنکه خداوند عزّوجل نبیّ مکرمش را از این دنیا برد، امیرالمؤمنین ( و سپس امام حسن و پس از آن امام حسین ( را به جای آن حضرت قرار داد، سپس تأویل این آیه به وقوع پیوست.
“و إولوا الارحام بعضهم اولی ببعض فی کتاب الله ” یعنی “خویشاوندان در کتاب خدا به یکدیگر سزاوارترند یعنی حضرت علی ابن الحسین ( امام بعد از پدر گردید و سپس امامت در فرزندان ایشان (امام سجاد () جاری شد، پس اطاعت ایشان، اطاعت خدا و نافرمانی آنها نافرمانی خدای عزّوجل است.۱۱۶
محمدبن عباس به اسناد خویش روایت نمود که پیامبر اکرم (روزی در خانه ام سلمه بود. حریره‌ای آورده‌اند. حضرت علی(و فاطمه (و امام حسن و امام حسین ( را نیز دعوت کردند، همه از آن غذا خوردند بعد یک کسای خیبری بر روی ایشان انداخت و این آیه را قرائت نمود: “خداوند می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد” ام سلمه گفت: یا رسول الله( آیا من نیز از اهل بیت هستم؟ فرمود: تو عاقبت به خیری.۱۱۷
همچنین روایت نموده که حضرت علی ابن ابیطالب ( فرمود: “خداوند به ما اهل بیت ( فضیلت بخشیده است. چگونه چنین نباشد یا اینکه در این آیه می فرماید: “خداوند می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد” خداوند ما را تطهیر نموده از زشتی ها چه آشکارا و چه پنهانی، ما بر طریق? حق هستیم.
علامه بحرانی با نقل این ۶۴ روایت به طور مسلم و مستند آیه ذیل الذکر را بر عصمت اهل بیت و فضائل و مناقب آنها به اثبات می‌رساند و با توجه به “إنّما” در ابتدای آیه دلالت بر حصر را مسجّل می‌داند.۱۱۸

نظر علامه طباطبایی در المیزان
ایشان در ذیل آیه شریفه ابتدا به کلمه “إنّما” اشاره فرموده و می‌فرماید: این کلمه انحصار خواست خدا را می‌رساند و این معنا را می‌رساند که خداوند خواسته رجس و پلیدی را تنها از اهل بیت دور کند و به آنان عصمت دهد.۱۱۹
اهل بیت چه کسانی هستند؟
علامه طباطبایی می‌فرماید: به طور مسلم فقط زنان پیامبر ( اه
ل بیت او نیستند، زیرا این امر صحیح نیست که ضمیر زنان را به مردان ارجاع دهد و به زنان گفت “عنکم” بلکه اگر فقط همسران اهل بیت بودند باید می‌فرمود “عنکنَّ” ایشان سپس به نقل نظر آلوسی در روح المعانی و دیگر نظرها می‌پردازد و آنها را رد می‌کند، با این جواب نظر زمخشری که قائل به اینکه آیه در شأن همسران پیامبر نازل شده نیز رد می‌شود.۱۲۰ و بنابر آنچه گفته شد، نظر علامه این است که واژه “اهل بیت” در عرف قرآن اسم خاص است که هر کجا ذکر شود، منظور از آن پنج تن آل عبا هستند و به هیچ کس دیگر اطلاق نمی‌شود.۱۲۱

نقد اقوال مفسرین اهل سنت
علامه به بعضی از اشکالات اهل سنت اشاره نموده و آنها را مورد نقد و بررسی قرار می‌دهند و ما به اختصار به چند اشکال و جواب اشاره می‌کنیم.
اشکال اول: اگر گفته شود مراد از بردن رجس و تطهیر کردن، همانا تقوای شدید و کامل است و معنای آیه این است که این تشدیدی که در تکالیف متوجه شما کردیم و در برابر اجر دو چندان هم وعده‌تان دادیم، برای این نیست که خود ما از آن سودی ببریم، بلکه برای این است که می‌خواهیم پلیدی را دور نموده و تطهیرتان کنیم.
در این معنا هم اختصاص رعایت شده و هم عمومیت خطاب به همسران پیامبر عظیم الشأن( و به دیگران، لذا در این آیه ابتدا خطاب را متوجه همسران پیامبر کرده و سپس با ضمیر “عنکم” خطاب را متوجه عموم می‌کند.
جواب: علامه می‌فرماید این حرف صحیح نیست، زیرا که خطاب در آخر متوجه غیر ایشان شده و اگر گفته شود خطاب هم متوجه همسران و هم غیر آن را شامل می‌شود، می‌گوییم این حرف باطل است، برای اینکه غیر همسران شریف در تشدید تکالیف نبودند و اجر دو چندان هم ندارند و در این صورت معنا ندارد که خداوند سبحان بفرماید: اگر به شما همسران رسول خدا ( تکالیف دشوارتری کردیم، برای این است که عموم مسلمانان و شما را پاک نموده و پلیدی را از همه دور کنیم.
اشکال: چرا خطاب نمی‌تواند هم متوجه رسول گرامی ( و هم همسران آن حضرت شود با اینکه خود تکلیف رسول الله( هم مانند همسرانش شدید است؟
علامه در پاسخ می‌فرمایند: نباید همسران آن حضرت( را با خود ایشان مقایسه کرد، چون حضرت مؤید به داشتن عصمت خدایی است، و این موهبتی است که با عمل و اکتساب به دست نمی‌آید تا خداوند به ایشان بفرماید تکیلف تو را تشدید کردیم و اجرت را مضاعف نمودیم، تا پاکت کنیم. البته علامه می‌افزاید ما این اشکال را در تصحیح نظرات کسانی که